Hành trình tỷ lệ khung hình: từ 35mm 4:3 đến sự hồi sinh của IMAX

Rất nhiều quyết định hình thức trong lịch sử điện ảnh không bắt nguồn từ thị hiếu nghệ thuật thuần túy, mà từ những ràng buộc kỹ thuật ban đầu. Khi hiểu nguồn gốc của các tỷ lệ khung hình chủ đạo — và cách chúng thay đổi theo áp lực cạnh tranh, công nghệ và nhu cầu khán giả — ta sẽ thấy một vòng tròn thú vị: màn ảnh ngày càng rộng, rồi một lần nữa tôn vinh những khung hình “hẹp” mà IMAX làm sống lại.

Khởi điểm cơ khí: vì sao 4:3 xuất hiện

Nguồn gốc của tỷ lệ 4:3 bắt đầu từ ngành công nghiệp phim thô. Vào cuối thế kỷ XIX, Thomas Edison cùng William Dickson nhận về dải phim 70mm từ Kodak, nhưng trong quá trình tối ưu máy quay Kinetograph họ đã chia đôi cuộn phim thành khổ 35mm để giảm chi phí và phù hợp với cơ chế vận hành. Mỗi khung hình có 4 lỗ đục mỗi bên và máy quay vận hành ở tốc độ 46 khung hình/giây; sau khi trừ phần viền, khung hình có chiều rộng x chiều cao tương ứng tạo ra tỷ lệ xấp xỉ 4:3 (1,33:1).

Tỷ lệ này trùng khớp với kích thước các tấm kính chụp ảnh lúc bấy giờ nên nhanh chóng được ứng dụng rộng rãi. Anh em nhà Lumière chuyển từ máy ảnh sang chiếu phim công cộng và những tác phẩm như “Buổi tan ca của nhà máy Lumière” hay “Chuyến tàu vào ga” đã phổ biến hình thức trình chiếu theo tỷ lệ này.

Quy chuẩn và sự độc quyền: 35mm trở thành chuẩn mực

Sự ổn định của tỷ lệ 4:3 không chỉ đến từ tính tương thích kỹ thuật mà còn do những can thiệp thị trường. Liên minh MPPC do Edison sáng lập năm 1908 kiểm soát nguồn cung phim và bản quyền, buộc nhiều hãng phim và rạp chiếu tại Mỹ, châu Âu phải theo khổ phim 35mm. Chính áp lực này đã đẩy các nhà làm phim độc lập rời bờ Đông, hình thành trung tâm sản xuất mới ở bờ Tây nước Mỹ — tiền thân của Hollywood — và đặt nền móng cho những hãng lớn như Warner Bros, Paramount, Universal và Fox.

Âm thanh, điều chỉnh khung hình và chuẩn mô phỏng viện hàn lâm

Sự xuất hiện của phim có tiếng vào cuối thập niên 1920 làm thay đổi kích thước khung hình. Để nhường chỗ cho rãnh âm thanh, khung hình ban đầu bị co lại thành tỷ lệ hẹp hơn (1,19:1). Đến năm 1932, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ (AMPAS) can thiệp bằng cách thêm viền che, từ đó hình thành chuẩn 1,37:1 — một biến thể trực tiếp từ 4:3 để cân bằng hình ảnh và âm thanh trong khung phim 35mm.

Tivi xuất hiện và cuộc lai tạo hướng về màn ảnh rộng

Khi máy thu hình gia dụng phủ sóng mạnh mẽ vào giữa thế kỷ XX, rạp chiếu phải tìm cách khác biệt hóa trải nghiệm để thu hút khán giả trở lại. Số lượt khán giả đến rạp tại Mỹ giảm đáng kể—từ khoảng 85 triệu lượt mỗi tuần vào năm 1946 xuống còn 46 triệu lượt—tạo sức ép thay đổi về cả nội dung lẫn hình thức trình chiếu.

Phản ứng của ngành là cuộc cách mạng màn ảnh rộng. Năm 1952, hệ thống Cinerama sử dụng ba máy quay và ba máy chiếu tạo khung hình rất rộng (khoảng 2,59:1). Tiếp theo, 20th Century Fox giới thiệu CinemaScope qua bộ phim The Robe (1953) bằng cách dùng ống kính anamorphic để nén khung hình trên phim 35mm rồi phóng nở khi chiếu, mang lại tỷ lệ rộng hơn.

Sau đó các giải pháp khác xuất hiện: Todd-AO dùng phim 65mm in sang 70mm cho tỷ lệ cỡ 2,20:1; Ultra Panavision 70 từng đạt tới 2,76:1 cho các tác phẩm sử thi như Ben-Hur. Bên cạnh đó, kỹ thuật che khung giá rẻ phổ biến ở châu Âu với tỷ lệ 1,66:1 và ở Mỹ với 1,85:1, đưa đến một hệ sinh thái tỷ lệ phong phú hơn phục vụ các mục đích kể chuyện khác nhau.

Chuẩn hóa hiện đại: 2,39:1 và 1,85:1

Đến năm 1970, tổ chức SMPTE đưa ra tiêu chuẩn chỉnh sửa phần mép keo nối, làm tinh chỉnh tỷ lệ màn ảnh rộng 2,35:1 thành 2,39:1. Sự ra đời của định dạng Super35 trong thập niên 1980 cũng đóng góp vào sự linh hoạt khi cho phép các nhà quay tận dụng lớp phim 35mm để tạo nhiều khung hình khác nhau. Kết quả là hai tỷ lệ trở thành chuẩn thống trị: 2,39:1 cho những phim mang tính sử thi và 1,85:1 cho phim thuộc dòng phổ thông hơn.

IMAX: ý tưởng “màn ảnh lớn” theo hướng khác

Điều bất ngờ là, mặc dù điện ảnh tìm cách mở rộng khung hình, một nhóm làm phim Canada từ phòng thí nghiệm ở Expo Montreal năm 1967 lại phát triển một hệ thống khiến đường chéo khung hình trở nên cực lớn theo hướng khác: IMAX dùng dải phim 70mm chạy ngang với 15 lỗ đục mỗi khung hình, cho diện tích khung hình lớn hơn nhiều so với phim 35mm thông thường.

Định dạng IMAX 15/70 có thấu kính với đường kính hiệu dụng khoảng 88mm, cho tỷ lệ khung hình 1,43:1 — một hình chữ nhật khá đứng, gần với cảm giác chiều cao của tỷ lệ 4:3 cổ điển nhưng với độ phân giải và kích thước ảnh vượt trội. Diện tích khung hình IMAX lớn gấp khoảng 10 lần film 35mm, và độ chi tiết được mô tả tương đương với mức phân giải rất cao (bài gốc dùng tham chiếu tương đương 12K–18K).

Chuyển mình kỹ thuật số và cú hích văn hóa của IMAX

Trong nhiều thập kỷ, IMAX chủ yếu phục vụ phim tài liệu tại các viện bảo tàng do chi phí thiết bị lớn. Bước ngoặt xảy ra khi kỹ thuật chuyển đổi phim phim sang định dạng số (DMR) và những cải tiến trong thiết bị làm phim cho phép tích hợp IMAX vào sản xuất điện ảnh thương mại.

Một khoảnh khắc được coi là then chốt là năm 2008, khi đạo diễn Christopher Nolan sử dụng máy quay IMAX 15/70 để quay khoảng 28 phút các cảnh đại quy mô trong The Dark Knight. Sự thay đổi bất ngờ giữa tỷ lệ hẹp (ví dụ 2,39:1) và khung IMAX 1,43:1 trong cùng một suất chiếu tạo trải nghiệm thị giác rất mạnh, góp phần đưa bộ phim vượt mốc doanh thu lớn và biến suất chiếu IMAX thành một hiện tượng văn hóa. Nolan sau đó tiếp tục khai thác lợi thế này trong Interstellar, Dunkirk, Oppenheimer và Odyssey.

Đa dạng công nghệ và phủ sóng toàn cầu

Sự tiến bộ của chiếu phim số và các máy quay kỹ thuật số lớn đã giúp truyền hình định dạng màn ảnh khổng lồ ra toàn cầu. Tiêu chuẩn chiếu số DCI với tỷ lệ 1,90:1, các hệ thống chiếu laser IMAX GT và máy quay số như ARRI ALEXA LF góp phần đưa IMAX phủ rộng trên mạng lưới rạp lớn — theo dữ liệu bài gốc, IMAX hiện diện ở 1.829 rạp chiếu trên toàn thế giới.

Kết luận: tỷ lệ khung hình là công cụ kể chuyện

Quá trình từ 4:3 do giới hạn cơ khí tạo ra, đến màn ảnh rộng như phản ứng chiến lược trước truyền hình, rồi trở về với không gian cao của IMAX cho thấy: tỷ lệ khung hình là một quyết định kỹ thuật nhưng cũng là công cụ kể chuyện. Mỗi tỷ lệ mang ưu thế riêng—từ cảm giác gợi nhớ, chiều cao khung hình giúp tăng cảm giác choáng ngợp, đến bề ngang rộng mở cho các cảnh sử thi. Ngành điện ảnh không bị ràng buộc bởi một tỷ lệ cố định; thay vào đó, nó liên tục lựa chọn tỉ lệ phù hợp nhất với mục tiêu nghệ thuật và trải nghiệm khán giả.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao 4:3 lại trở nên phổ biến ban đầu?

Vì nó là kết quả trực tiếp của cách cắt và gia công dải phim 35mm để phù hợp với máy quay Kinetograph ban đầu; tỷ lệ này cũng tương thích với kích thước kính chụp ảnh thời đó nên được chấp nhận rộng rãi.

IMAX 1,43:1 khác biệt thế nào so với màn ảnh rộng?

IMAX 1,43:1 có diện tích khung hình lớn hơn nhiều so với film 35mm, cho chiều cao hình lớn hơn, giúp lấp đầy tầm nhìn ngoại vi của khán giả và tạo cảm giác đắm chìm hơn; về kỹ thuật, IMAX dùng film 70mm chạy ngang với 15 lỗ mỗi khung hình.

Tại sao Hollywood chuyển sang màn ảnh rộng vào thập niên 1950?

Sự gia tăng phổ biến của truyền hình khiến doanh thu rạp giảm mạnh, buộc ngành công nghiệp điện ảnh phải tạo ra trải nghiệm khác biệt—màn ảnh rộng là một trong những chiến lược hiệu quả để thu hút khán giả trở lại rạp.

Để mở rộng góc nhìn về các mẫu tay ga 125 trang bị an toàn và giá cả thực dụng vừa ra mắt, bạn có thể đọc phân tích chi tiết về hai mẫu mới của Honda trong bài viết tổng quan Honda NS125FX và NS125RX trang bị ABS. Bài viết này mô tả rõ về tính thực dụng, mức tiêu hao và những nâng cấp an toàn khác biệt giữa hai biến thể.

Nếu bạn quan tâm đến thiết kế nhỏ gọn nhưng vẫn đề cao tiện nghi và hệ thống an toàn, bài về Yamaha Fuzzy 125 phân tích chi tiết vị trí bình xăng, trang bị phanh ABS trước và thông số động cơ sẽ hữu ích: đánh giá Yamaha Fuzzy 125 với bình xăng 6,9L và ABS. Bài viết cung cấp góc nhìn kỹ thuật và trải nghiệm sử dụng thực tế.

Nếu muốn hiểu thêm về xu hướng thiết kế ‘cơ giáp’ trong phân khúc tay ga và khả năng cạnh tranh tại Đông Nam Á, tham khảo bài phân tích về Letbe Mecha tại liên kết bản tin giới thiệu Letbe Mecha và chiến lược hướng tới thị trường Đông Nam Á. Bài viết này làm rõ trang bị và cơ hội thương mại của mẫu xe ở khu vực mục tiêu.