Tuổi thơ và khẩu vị rủi ro của CEO: Nghiên cứu trên gần 1.700 lãnh đạo hé lộ điều gì?

Một câu chuyện khởi đầu: Jobs, Cook và một giả thiết thú vị

Có một chi tiết gợi tò mò giữa hai vị dẫn dắt Apple: Steve Jobs và Tim Cook. Khi so sánh nơi chào đời của họ, nhà nghiên cứu nhận thấy San Francisco — nơi Steve Jobs sinh ra — từng hứng chịu nhiều tai họa gây tử vong hơn so với Mobile, Alabama — nơi Tim Cook sinh trưởng. Đó chỉ là một giai thoại, nhưng chính sự trùng hợp này đã đánh thức một câu hỏi lớn hơn: trải nghiệm thời thơ ấu với thiên tai có thể để lại dấu ấn ảnh hưởng đến cách một CEO nhìn nhận rủi ro tài chính khi trưởng thành hay không?

Phạm vi nghiên cứu: ai được quan sát và bằng cách nào?

Để trả lời, ba nhà kinh tế—Gennaro Bernile, Vineet Bhagwat và P. Raghavendra Rau—tập hợp một cơ sở dữ liệu gồm gần 1.700 giám đốc điều hành từ các công ty thuộc rổ S&P 1500. Với thông tin như nơi sinh và năm sinh của từng CEO, họ đối chiếu dữ liệu này với hồ sơ lịch sử về thiên tai tại quận nơi mỗi người ra đời. Mốc thời gian được dùng để đánh giá là giai đoạn từ 5 đến 15 năm sau khi sinh — khoảng thời gian các tác giả xem là quan trọng cho quá trình hình thành tính cách.

Độ nghiêm trọng của thiên tai tại mỗi quận không được đánh giá bằng cảm tính, mà được lượng hóa: tổng số ca tử vong do thiên tai chia cho dân số quận đó. Dữ liệu như vậy cho phép nhóm nghiên cứu phân loại mức độ ‘‘trải nghiệm thiên tai’’ theo từng cá nhân và so sánh hành vi điều hành sau này giữa những CEO có nền tảng khác nhau.

Kết quả chính: mối liên hệ không tuyến tính với rủi ro

Nghiên cứu tiết lộ một mối quan hệ dạng chữ U ngược giữa mức độ tổn thương do thiên tai thời thơ ấu và xu hướng chấp nhận rủi ro khi là CEO. Cụ thể:

• Những CEO trải qua thiên tai gây tử vong ở mức độ vừa phải trong thời thơ ấu có khuynh hướng mạo hiểm hơn khi quản trị công ty: họ thường tham gia các thương vụ mua lại, vay nợ nhiều hơn, giữ tỷ lệ tiền mặt thấp hơn so với tài sản và cổ phiếu công ty của họ thường biến động mạnh hơn.
• Ngược lại, những người từng sống trong cộng đồng chịu thiệt hại cực kỳ nặng nề từ thiên tai lại có xu hướng thận trọng hơn: họ tích lũy nhiều tiền mặt hơn, ít đi vay và hành xử công ty theo phong cách bảo thủ để phòng ngừa cú sốc bất ngờ.

Nói cách khác, không phải trải nghiệm thiên tai càng lớn thì càng dẫn tới liều lĩnh; thay vào đó, mức độ ‘‘vừa đủ đau’’ có thể thúc đẩy khuynh hướng chấp nhận rủi ro, còn mức độ quá bi thảm lại đẩy người ta về phía thận trọng tối đa.

Tại sao trải nghiệm thời thơ ấu lại liên quan đến quyết sách tài chính?

Nhóm nghiên cứu không dừng ở việc mô tả mối liên hệ; họ còn tham chiếu tới các phát hiện trong khoa học thần kinh và di truyền học biểu sinh (epigenetics). Những lĩnh vực này gợi ý rằng trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu có thể để lại dấu ấn sinh học: cơ chế xử lý stress và rủi ro của não bộ thay đổi để thích nghi với môi trường khắc nghiệt lúc nhỏ, và những cơ chế ấy có thể tiếp tục ảnh hưởng tới cách cá nhân đánh giá và chấp nhận rủi ro trong nhiều bối cảnh, kể cả khi đưa ra quyết định tài chính ở tuổi trưởng thành.

Như vậy, tác động không chỉ là về tâm lý thuần túy mà có thể liên quan đến những thay đổi sinh học kéo dài — một giả thiết hợp lý nhưng vẫn cần được tiếp tục khảo sát trong nghiên cứu liên ngành.

Giới hạn và lưu ý: không phải thiên tai sẽ biến ai thành CEO

Các tác giả nhấn mạnh rằng kết quả cần được hiểu thận trọng. Trên toàn bộ mẫu, tỉ lệ CEO từng trải qua thiên tai thời thơ ấu không cao hơn đáng kể so với dân số Mỹ bình thường. Nói cách khác, nghiên cứu không khẳng định thiên tai là nguyên nhân giúp ai đó trở thành lãnh đạo. Thay vào đó, nếu một người đã là CEO, tiền sử trải nghiệm thiên tai có thể giúp dự đoán phần nào khẩu vị rủi ro của họ.

Hơn nữa, mối quan hệ được phát hiện ở cấp độ thống kê trên mẫu lớn; đối với từng cá nhân cụ thể, nhiều yếu tố khác — gia đình, giáo dục, kinh nghiệm nghề nghiệp, mạng lưới xã hội — đều can dự vào phong cách lãnh đạo và ra quyết định.

Ứng dụng thực tế: hội đồng quản trị nên cân nhắc điều gì?

Từ phát hiện này nảy sinh một gợi ý thực dụng dành cho hội đồng quản trị: khi tuyển CEO, bên cạnh kỹ năng chuyên môn và kinh nghiệm, việc đánh giá ‘‘khẩu vị rủi ro tiềm ẩn’’ của ứng viên có thể hữu ích để xác định tính tương thích với chiến lược doanh nghiệp. Một công ty cần tăng trưởng đột phá có thể tìm một người thiên về chấp nhận rủi ro hơn; ngược lại, doanh nghiệp ưu tiên ổn định có thể phù hợp với CEO có xu hướng bảo thủ hơn.

Tuy nhiên, các tác giả cũng khuyên rằng đây chỉ là một trong nhiều yếu tố cần cân nhắc; không nên dùng tiền sử thiên tai làm tiêu chí duy nhất hoặc đương nhiên trong lựa chọn nhân sự chủ chốt.

Những câu hỏi thường gặp (FAQ)

Nghiên cứu dựa trên dữ liệu của những ai?

Nhóm nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu gần 1.700 CEO từ các công ty thuộc S&P 1500, sử dụng thông tin nơi sinh và năm sinh, rồi đối chiếu với hồ sơ thiên tai ở quận tương ứng.

Thời kỳ nào của tuổi thơ được xem xét?

Khoảng thời gian trọng điểm là giai đoạn 5–15 năm sau khi sinh, được các tác giả xem là thời kỳ hình thành tính cách chủ chốt.

Liệu kết quả có nghĩa là thiên tai làm thay đổi não bộ?

Các tác giả tham chiếu nghiên cứu về thần kinh và epigenetics để giải thích cơ chế khả thi, nhưng bản thân nghiên cứu chủ yếu ghi nhận mối tương quan; khẳng định cơ chế sinh học cần khảo sát sâu hơn trong nghiên cứu chuyên biệt.

Kết luận: một góc nhìn mới cho tuyển dụng và quản trị rủi ro

Phát hiện của Bernile, Bhagwat và Rau mở ra một lăng kính khác để nhìn nhận nguồn gốc khẩu vị rủi ro của lãnh đạo doanh nghiệp. Thay vì tìm kiếm một nhân tố đơn lẻ, bài nghiên cứu gợi ý rằng những trải nghiệm rất đời thường — như thiên tai trong cộng đồng khi còn nhỏ — có thể để lại tác động lâu dài, thể hiện ở cách các CEO đưa ra quyết định tài chính phức tạp. Các hội đồng quản trị có thể cân nhắc yếu tố này cùng với các tiêu chí khác để lựa chọn người phù hợp với mục tiêu chiến lược của công ty; nhưng luôn phải thận trọng vì mối quan hệ là phức tạp và không mang tính quy luật cho mọi trường hợp cá nhân.

Về mặt học thuật, nghiên cứu cũng khuyến khích tiếp tục kết hợp dữ liệu lịch sử với lý thuyết về não bộ và di truyền biểu sinh để hiểu rõ hơn cơ chế vận hành đằng sau hành vi ra quyết định ở cấp cao.

Được trao giải Ig Nobel hạng mục Quản trị năm 2015 và được công bố trên Journal of Finance vào năm 2017, công trình này vừa gây cười vừa thúc đẩy suy ngẫm — đúng tinh thần giải thưởng: khơi gợi những câu hỏi bất ngờ, để rồi khiến cộng đồng nghiên cứu và thực hành phải nhìn lại những giả định cũ về nguồn gốc hành vi lãnh đạo.

Để khám thêm những góc nhìn về công nghệ và tương lai trí tuệ nhân tạo, bạn có thể đọc bài viết Khám phá hệ thống trí tuệ nhân tạo trong môi trường ảo tại MIT — một bài phân tích sâu về cách mô phỏng và quan sát sự phát triển tự nhiên của các hệ thống AI trong môi trường ảo, mang lại hiểu biết bổ sung về các hệ thống phức hợp và hành vi nổi trội.

Nếu bạn quan tâm đến những khám phá sinh học và tiến hóa kỳ thú liên quan tới các đặc điểm giải phẫu, hãy xem bài viết Sự biến chuyển mất răng ở chim và ý nghĩa tiến hóa, nơi phân tích cách thay đổi cấu trúc sinh học có thể phản ánh áp lực chọn lọc qua hàng triệu năm.

Và để thư giãn với một chủ đề văn hóa nhẹ nhàng nhưng giàu chi tiết, bạn có thể tìm hiểu bài Phân tích sức ăn và truyền thuyết về nhân vật trong Thủy Hử — một bài đọc thú vị về cách văn học cổ điển phản ánh quan niệm về sức mạnh, nhu cầu và biểu tượng xã hội.