Lời Nguyền Xác Ướp: Sự Thật Ẩn Chứa Trong Thương Mại Điện Tử

Huyền thoại về “lời nguyền pharaoh” hay có thể gọi là sự trừng phạt đối với những ai xâm phạm lăng mộ đã xuất hiện từ rất lâu, đặc biệt là ở Châu Âu, trước cả khi lăng mộ của Tutankhamun được phát hiện vào năm 1922. Các trường hợp như Lord Carnarvon qua đời vào năm 1923 do nhiễm trùng từ vết muỗi đốt, cùng cái chết của những nhân vật như George Jay Gould hay Arthur Mace đã góp phần củng cố câu chuyện này.

Tuy nhiên, thực tế khoa học đã chỉ ra rằng những yếu tố siêu nhiên không tồn tại. Howard Carter, người khai quật lăng mộ, sống đến năm 1939 mặc dù ông từng làm việc tại đây trong nhiều năm. Nghiên cứu từ tạp chí BMJ trên 44 người phương Tây có liên quan đến khai quật cho thấy không có sự khác biệt về tỷ lệ sống sót giữa những người tiếp xúc với mộ và những người không tiếp xúc. Đáng chú ý, không có một dòng chữ nào được khắc lại với nội dung “lời nguyền” trong lăng mộ này.

Tuy nhiên, một câu hỏi khác đã được đặt ra: Có phải việc vào lăng mộ cổ đại có thể gây bệnh không? Câu trả lời là có, nhưng lý do hoàn toàn đến từ các mối nguy sinh học tự nhiên.

Nghiên cứu gần đây từ tạp chí International Journal of Cultural Property đã phát hiện rằng truyền thuyết này ngày càng có hình thức hiện đại thông qua việc buôn bán hài cốt nhân trên mạng. Theo giáo sư Kirsty Squires từ Đại học Staffordshire, sự phát triển của mạng xã hội đã đẩy mạnh nhu cầu này.

Khi khảo sát 128 bài đăng và các lô hàng đấu giá trong khoảng thời gian từ 2011 đến 2025, đã ghi nhận đến 27 vụ bán các bộ phận riêng lẻ như tay, chân và 21 chiếc đầu ướp xác hoàn chỉnh. Hơn một nửa trong số các mẫu vật này là đầu, hộp sọ có tóc hoặc mô còn lại, cùng những chiếc đầu thu nhỏ tsantsas.

Thị trường này đã trở nên công khai hơn từ năm 2022, khi một video trên TikTok của một người buôn bán hài cốt đã gây ra nhiều tranh cãi về pháp lý, đạo đức và lịch sử thuộc địa. Đến năm 2024, một cuộc điều tra trên bốn nhóm riêng tư trên Facebook cho thấy các giao dịch diễn ra rất bài bản.

Các thành viên trong nhóm sử dụng các thuật ngữ chuyên ngành, chia sẻ quy chuẩn chung và ngầm thành lập những quy tắc thường quy cho hành vi mua bán hài cốt người. Một trong những lo ngại lớn là những nhà sưu tập tư nhân thích nhìn nhận xác ướp như những món cổ vật bất động, trong khi thực tế là bảo quản không đồng nghĩa với vô trùng.

Quá trình ướp xác chỉ giúp làm chậm quá trình phân hủy mà không tiêu diệt hoàn toàn vi sinh vật.

Lớp da và mô của xác ướp vẫn là nơi cư trú cho vi khuẩn, nấm mốc và nấm men. Khi độ ẩm hoặc điều kiện bảo quản thay đổi, vi sinh vật có thể nhanh chóng phát triển. Phân tích hình ảnh từ 13 bài đăng trên Facebook đã chỉ ra những dấu hiệu nhiễm nấm rõ ràng với nhiều đốm màu trắng, xám, vàng, đen và các mảng sần tối màu.

Chúng ta không thể trực tiếp lấy mẫu từ xác ướp để xác định chính xác nhưng các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra nấm Aspergillus là nguyên nhân hàng đầu gây hại. Nấm mốc này phát tán bào tử vi mô vào không khí, và hít phải những bào tử với mật độ cao có thể gây kích ứng ở phổi, thậm chí nhiễm trùng nghiêm trọng ở người có sức đề kháng yếu.

Đây cũng là loại nấm Aspergillus flavus trước đây được phát hiện sau cuộc khai quật mộ vua Casimir IV Jagiellon ở Ba Lan vào năm 1973. Một giả thuyết cho rằng nấm Aspergillus có liên quan đến cái chết của Lord Carnarvon cũng đã được đề xuất, mặc dù chưa được xác nhận.

Nấm mốc không phải là nguy hiểm duy nhất. Các phương pháp ướp xác cổ xưa và cách bảo quản vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 đã dùng nhiều hóa chất như thạch tín, thủy ngân, chì, natron, dầu và nhựa cây.

Các kim loại nặng này có thể giữ độc tính trong hàng thế kỷ. Trong khi các bảo tàng tuân thủ nghiêm ngặt việc sử dụng găng tay, khẩu trang, áo bảo hộ và quy trình kiểm soát môi trường, nhiều hộ gia đình hoàn toàn bỏ qua những quy tắc an toàn này.

Có đến 22 bài đăng ghi nhận người dùng chạm vào xác ướp bằng tay trần hoặc trưng bày công khai trong không gian sống mà không có các biện pháp bảo vệ.

Rủi ro này tiếp tục gia tăng khi xác ướp được gửi qua bưu điện. Một trường hợp tiêu biểu là một gói hàng chứa hài cốt được gửi từ Anh sang Mỹ đã lọt qua dịch vụ Royal Mail, mặc dù hãng này hoàn toàn cấm vận chuyển hài cốt chưa hỏa táng.

Người bán đã tận dụng một kẽ hở bằng cách khai báo sai mã hải quan là mô hình giáo dục hoặc vật sưu tầm khảo cổ, khiến nhân viên phân loại, tài xế và nhân viên hải quan không hề hay biết về nguy cơ sức khỏe mà họ có thể gặp phải.

Các nhà nghiên cứu đề xuất cần phải siết chặt quy định về bưu chính, tăng cường giám sát thị trường và đào tạo cho nhân viên trong ngành giao nhận. Mặc dù “lời nguyền” của pharaoh không có căn cứ, nhưng những rủi ro liên quan đến vi nấm, kim loại nặng và mô người bảo quản kém chắc chắn có thể gây hại.